Eglise Saint-Etienne
te Neuvy-Saint-Sépulchre
Geschiedenis.
Het nieuwe dorp „Novus Vicus“; Neuvy, dat waarschijnlijk aan het einde van de Romeinse tijd werd gesticht aan de overgang van de Bouzanne, aan de oude weg van Néris naar Argenton, werd in de vroege middeleeuwen een parochie gewijd aan de heilige Petrus. In de 11e eeuw lag het op het landgoed van de heer van Cluis; in 1079 spreekt paus Gregorius VII, in een brief aan deze heer, genaamd Boson, over een kerk met de naam het Heilig Graf van Neuvy, en voegt hij eraan toe dat deze onder de kerk van Jeruzalem valt en dat zij aan deze een pacht betaalt.
In de daaropvolgende eeuw maken verschillende kroniekschrijvers, waaronder een priester uit het Berry, Guillaume Godel, die in 1173 overleed, melding van de stichting van deze kerk, die zij dateren tussen 1034 en 1049. Godel noemt precies het jaar 1042. Guillaume Godel voegt hieraan toe dat deze stichting plaatsvond in aanwezigheid van Eudes de Roux, heer van het kasteel van Déols, en van Boson, een vooraanstaand man uit Cluis. De kroniek van Anjou voegt op haar beurt toe dat de kerk werd gebouwd door een zekere Geoffroy. Drie personen zouden dus betrokken zijn geweest bij de stichting van Saint-Sépulchre van Neuvy. Een van hen is ons al bekend, Boson van Cluis, heer van de plaats, aan wie Gregorius VII in 1079 zijn „pesterijen“ ten aanzien van de geestelijke Simon, rector van de kerk, en de andere geestelijken die daar God dienen, zal verwijten.
De tweede kan alleen maar de leenheer van Boson zijn, Eude van Déols, bijgenaamd ‘de Oude’, die blijkbaar de inspiratiebron was voor de bouw van deze nieuwe kerk, gewijd aan de heilige Jakobus de Meerdere, patroonheilige van de pelgrims, en rechtstreeks verbonden met de kerk van Jeruzalem. Eudes was zelf een voormalige pelgrim; in 1024 had hij de hertog van Aquitaine, Willem de Grote, naar Rome vergezeld, wiens trouwe en zeer vertrouwde vazal hij was; vervolgens was hij in 1026 opnieuw vertrokken, ditmaal naar Jeruzalem, in gezelschap van Willem Taillefer, graaf van Angoulême, en een talrijk gevolg. Nadat hij onderweg een bezoek had gebracht aan de heilige Stefanus, koning van Hongarije, was hij in maart 1027 in de Heilige Stad aangekomen. Zijn reputatie was groot; in 1024 adviseerde Hildegarde, scholaster van Poitiers, die aan de reis naar Rome had deelgenomen, bij haar terugkeer aan Fulbert van Chartres om, mocht hij door Berry reizen, zeker een vriendschappelijk gesprek te voeren met Eudes van Déols, een man van grote wijsheid. Door zijn vroomheid ondersteunde hij talrijke religieuze instellingen, in de eerste plaats de abdij van Déols en Saint-Gildas in Châteauroux. In 1012 werkte hij mee aan het herstel van de abdij Saint-Ambroix in Bourges en het jaar daarop stichtte hij het kapittel van Levroux. In 1040 woonde hij de inwijding van La Trinité in de Vendôme bij. Het lag dan ook voor de hand dat hij nauw betrokken was bij de oprichting van de nieuwe kerk van Neuvy. Er is voorgesteld om de derde stichter te identificeren met een burggraaf van Bourges, Geoffroy Le Meschin, maar dit is louter een ongefundeerde hypothese.
De kerk en haar bijgebouwen – het klooster en de kanunnikenhuizen – lagen bijeen binnen de omwalling van het kasteel, dat door muren was versterkt en door een brede gracht werd beschermd. Dit omheinde terrein diende herhaaldelijk als toevluchtsoord voor de bevolking. Rond 1360, toen de Engelsen het nabijgelegen stadje Sainte-Sévère hadden veroverd, stortten de gewelven van de kerk, die overladen waren met meubilair en levensmiddelen die op de zolder waren opgeslagen, grotendeels in, samen met de grote gevel. De kanunniken moesten de schade herstellen, maar aangezien hun middelen op waren, moesten ze een beroep doen op koning Karel VI om de inwoners te dwingen mee te werken aan de wederopbouw. In 1525 waren het avonturiers, de zogenaamde „bons diables”, die de bevolking die zich binnen de stadsmuren had teruggetrokken, belegerden en de archieven van het kapittel in brand staken. Daarom is er, hoewel er vrij nauwkeurige informatie bestaat over de stichting van het Heilig Graf zelf, vrij weinig bekend over de geschiedenis ervan in de daaropvolgende eeuwen. In 1087 droeg Richard II, aartsbisschop van Bourges, voor het altaar van het Heilig Graf bezittingen die aan het klooster van Marmoutier waren geschonken, over aan de abt van Marmoutier. In 1246 wijdde kardinaal Eudes de Châteauroux, pauselijk legaat bij de Zevende Kruistocht, daar een altaar in, en in 1257 liet hij een fragment van het graf van Christus en drie druppels van het Kostbare Bloed naar de kerk van Neuvy brengen.
Het kapittel, dat door de heren van Châteauroux met voorrechten was begiftigd, hield pas tijdens de Revolutie op te bestaan. Aangezien de andere kerken van Neuvy waren verwoest of buiten gebruik waren gesteld, werd de collegiale kerk in 1808 een parochiekerk en kreeg zij de naam Saint-Etienne. In 1847 werd de kerk geklasseerd als „historisch monument“ en onderging ze vervolgens een ingrijpende restauratiecampagne onder leiding van Viollet-le-Duc en zijn medewerker uit Mérindol. In 1923 bouwde hoofdarchitect Mayeux, ter vervanging van de oude klokkentoren die in 1899 was afgebroken, tussen de basiliek en de rotonde een klokkentoren met drie bogen, waarvan de ingetogenheid in de streek van Berry niet meteen logisch lijkt.
Beschrijving.
De voormalige collegiale kerk van Neuvy bestaat uit twee duidelijk verschillende monumenten: een kerk met een eenvoudige plattegrond, bestaande uit een middenschip met zijbeuken, zonder transept en afgesloten door een vlakke apsis, en een kerk met een cirkelvormige plattegrond, bestaande uit een rotonde die wordt omringd door een ringvormige kooromgang met tribunes die uitkijken op het centrale gedeelte. De assen van deze twee bouwwerken liggen niet op één lijn.
De combinatie van twee zo verschillende gebouwen roept talrijke vragen op. Is dit het resultaat van een totaalontwerp of is het juist slechts een toevallige samenvoeging? Is een van de twee kerken ouder dan de andere, of zijn ze vrijwel gelijktijdig gebouwd? Op deze vragen hebben archeologen soms tegenstrijdige antwoorden gegeven. Ze zijn het er echter over eens dat de basiliek een bouwwerk uit de 11e eeuw is, hoewel daar aan de buitenkant niets van te zien is. Het vlakke koor, met twee spitsboogvensters en een veelbladig oculus, wordt gedeeltelijk aan het zicht onttrokken door een moderne sacristie. Een enkel zadeldak bedekt het hele gebouw, met uitzondering van één aan het westelijke uiteinde van de zuidelijke gootmuur; de ramen zijn aangebracht in de muren van de zijbeuken; al deze, min of meer willekeurige openingen getuigen van verbouwingen uit verschillende tijdperken.
Het interieur lijkt op het eerste gezicht nog rommeliger. Het schip lijkt in drie traveeën te zijn verdeeld door een gewelf met torische ribben, die door een grote hollijst worden vrijgemaakt. De ribben van dit gewelf rusten in het oosten en het westen, op de hoeken van de buitenste traveeën, op uitstekende halfzuilen; aan weerszijden van de middelste travee worden ze ondersteund door pijlers die bestaan uit een halve zuil en een steunblok dat de dwarsrib draagt, geflankeerd door zuiltjes of eenvoudige uitsteeksels waarop de ribben rusten. Het profiel van de bogen, deze van de basissen en het plantenmotief op de kapitelen dateren uit het einde van de 12e eeuw of het begin van de 13e eeuw; dit gewelf was bedoeld ter vervanging van een oorspronkelijke houten dakconstructie.
Deze pijlers, die tegen de kruisvormige steunpilaren van een oudere constructie zijn aangebouwd, omsluiten deze gedeeltelijk en blokkeren op ongelijkmatige wijze de grote bogen en, op de bovenverdieping, de raampartijen van een tribuneverdieping. Nu deze gotische toevoegingen zijn weggenomen, komt het oorspronkelijke gebouw iets duidelijker naar voren. Het bestond uit een met een houten dakconstructie overdekt schip, geflankeerd door smalle zijbeuken met tongewelven, waarschijnlijk op gordelbogen, waarmee het schip in verbinding stond via relatief lage rondbogen waarvan de scherpkantige bogen, gevuld met steenblokken, oorspronkelijk wellicht door imposten werden ondersteund. Drie van deze boogreeksen hebben in het schip dezelfde hoogte; twee andere, meer naar het westen, ter hoogte van het huidige koor, zijn hoger en breder; ze zijn dichtgemetseld en in de vulling zijn later andere raamopeningen aangebracht. Moeten we hierin de sporen van een transept en de aanzet van een heiligdom zien? Er zijn geen aanwijzingen om dit te kunnen vaststellen; dit hele deel van de kerk is ingrijpend veranderd door de herbouw van de gevel aan het begin van de 15e eeuw. Boven de bogen is de bovenverdieping, waarschijnlijk aan het begin van de 12e eeuw, verbouwd door boven de zijbeuken een valse tribune of zoldergalerij te creëren. De bovenste delen van de buitenmuur van het schip werden toen herbouwd en er werden vensters met een nauwelijks gebroken lijnvoering aangebracht, waarvan de dubbele booglijst op de steunmuren rusten, tussen de bovenste verlengingen van de pilasters waarmee hun hoekverbindingen zijn verbonden.
Zoals de oorspronkelijke indeling – hoewel verminkt en gewijzigd – doet vermoeden, dateert de basiliek, althans in haar lagere delen, uit dezelfde periode als de stichting, kort na 1040, van de Saint-Sépulcre van Neuvy. Was er vanaf die tijd al een ander gebouw bij dat qua indeling was geïnspireerd op de kerk van Jeruzalem? De omstandigheden van de stichting zelf, onder het morele gezag van Eudes de Déols, en de vermelding al in 1087 van een altaar gewijd aan de Saint-Sépulcre maken een dergelijke hypothese aannemelijk. Maar ging het toen al om de huidige rotonde, die later werd aangevuld en verbouwd, of om een eerste gebouw dat door deze rotonde zou zijn vervangen?
Het lijkt er inderdaad op dat de huidige rotonde is gebouwd alsof ze – wellicht in het kader van een nooit gerealiseerde verbouwing van de basilicale kerk – volledig afzonderlijk had moeten staan. De cirkelvormige omtrek van de buitengevel, de band die daarop de verdieping van de tribune benadrukt, en de resten van de afgeschuinde sokkel die in de zijbeuken zichtbaar zijn, wijzen hier duidelijk op. Uit de indeling van de doorgangen tussen beide gebouwen blijkt dat deze niet waren voorzien. De grote, excentrisch geplaatste boog die uitkomt op de linkerhelft van het schip heeft een van de nissen vernietigd die in de omtrek van de cirkelvormige kerk waren aangebracht; de doorgangen die deze nissen met de zijbeuken verbinden, zijn eveneens in de twee aangrenzende nissen aangelegd. De overblijfselen aan de zijde van het schip zijn niet eenduidig; ze hebben aanleiding gegeven tot de veronderstelling dat er een overwelfde doorgang bestond, zonder dat de datering daarvan echter kan worden vastgesteld. De beperkte beschikbare ruimte maakt het onmogelijk dat er op deze plek een klokkentoren met portaal heeft gestaan, zoals verondersteld werd.
De rotonde wordt omringd door een dikke cirkelvormige muur, waarvan de binnenzijde is voorzien van een reeks nissen die van elkaar worden gescheiden door half vrijstaande zuilen op onregelmatige afstanden, variërend van 4,10 m tot 6,70 m. Oorspronkelijk waren er naar het schijnt elf nissen, maar deze zijn grotendeels verbouwd of zelfs verwijderd. Slechts vier lijken hun oorspronkelijke uiterlijk te hebben behouden: dezelfde hoogte, dezelfde diepte ongeacht de breedte, een boogopening en een klein rondboograam. Oorspronkelijk waren ze waarschijnlijk allemaal gelijk. Op ongeveer 4,20 m van de buitenmuur vormen elf regelmatig verdeelde, in de muur verzonken zuilen een concentrische cirkel die een centraal rondpunt afbakent, en daaromheen een cirkelvormige galerij die als rondgang fungeert. Deze galerij wordt overspannen door graatgewelven, gescheiden door gordelbeuken die, vanwege de ongelijke afstand tussen de in de buitenmuur verzonken zuilen, niet normaal op de ronding van het rondpunt zijn gericht, maar er schuin op steunen, waardoor het onmogelijk is de tegengestelde drukken te compenseren.
Deze gordelbogen, die gezien hun hoogte en overspanning een kleine doorsnede hebben, rusten aan de buitenzijde op de kapitelen van de halfzuilen; naar het midden toe worden ze ondersteund door dunne kraagstenen die boven de kapitelen van de kolommen van het rotonde zijn geplaatst, een oplossing waaraan de bouwers van het gewelf de voorkeur gaven boven de optie om ze rechtstreeks op de dekstukken van de kapitelen te laten rusten; de uitsprong daarvan, die nog verder wordt beperkt door de kromming van de muur van de boogreeksen, is onvoldoende en lijkt erop te wijzen dat het gewelf van de kooromloop aanvankelijk niet in de bouwplannen was opgenomen; de steunpunten, waarvan de onregelmatige plaatsing destijds van weinig belang was, waren bedoeld om het houten raamwerk van een houten vloer te dragen. Het gewelf werd dus zo goed en zo kwaad als het ging en pas na de bouw van het centrale rondpunt gemonteerd, met het risico dat de stabiliteit ervan in gevaar zou komen.
De benedenverdieping van de rotonde getuigt, voor zover de details van de oude constructie nog zichtbaar zijn, niet alleen van een zekere ruwheid, maar ook van gebrek aan zorgvuldigheid, onhandigheid en technische onervarenheid: slordig metselwerk, dikke en onregelmatige voegen, wanordelijk gestapelde lagen van de dikke pijlers, bogen met eenvoudige, onversierde gordingen. De kapitelen met aangebrachte bladversieringen en stijve voluten komen nauwelijks los van de cilindrische vorm; andere, versierd met tegen elkaar aanleunende of tegenover elkaar staande dieren op de hoek en met figuren (centauren die met een boog schieten), zijn gemaakt in de vorm van een bijna kubische piramide en via een afschuining aan de zuil bevestigd. Het beeldhouwwerk is in laag reliëf en vrij ruw, behalve op een van de kapitelen waarop een centaur is afgebeeld die met een boog op een monster schiet. Twee gebeeldhouwde sokkels sluiten direct aan bij de preromaanse tradities. Een ervan, kubusvormig, is op drie zijden versierd, die elk omgeven zijn door een rand; op de zijkanten zijn fabeldieren in profiel te herkennen, de kop van het ene in vooraanzicht, die van het andere naar achteren gedraaid; op de voorzijde staan twee figuren, waarvan men dacht dat het worstelaars waren, symmetrisch aan weerszijden van een soort staaf. De andere, cilindrische sokkel toont onevenredig grote, staande figuren die wellicht een uitgestrekt lichaam ondersteunen? Men heeft verondersteld dat deze sokkels hergebruikte kapitelen zouden kunnen zijn.
Op basis van al deze kenmerkende details zouden de onderste delen van de rotonde van Neuvy uit de 11e eeuw dateren. Met de bouw ervan zou zijn begonnen zodra de fundering was gelegd. De werkzaamheden zouden gelijktijdig met die aan de basilicale kerk kunnen zijn uitgevoerd; maar terwijl deze, die zeer eenvoudig was en geen bijzondere problemen opleverde, snel verrees, sleepte de bouw van de rotonde zich voort en werd deze pas aan het begin van de 12e eeuw voltooid.
Het lijdt geen twijfel dat de bovenste verdiepingen moeten worden gedateerd in het eerste kwart van de 12e eeuw. De regelmatige metselwerkconstructie met dunnere voegen in de bovenste delen van de rotonde, de bogen met een licht gebroken vorm en de archivolten omgeven door een band, wijzen hier duidelijk op. Het enige gebeeldhouwde kapiteel van de veertien op de tribune bevestigt deze datering. Zijn kapiteellichaam is versierd met soepele bladeren en parelbanden die door krullen worden verbonden; de hoeken worden benadrukt door geribde palmetten die naar beneden zijn gebogen of soepel over de vlakken zijn uitgespreid. De kracht en precisie van het beeldhouwwerk doen denken aan het kapiteel met lofwerk van het portaal van Chezal-Benoît en aan een van de kapitelen van de voormalige collegiale kerk van Montermoyen in Bourges, dat zich in het Musée du Berry bevindt.
Foto Antoine Garnier "Atlas roman"
De voltooiing van de onderste delen van de rotonde zou dan rond het jaar 1100 kunnen liggen; de kapitelen van de elf zuilen van de rotonde zouden dus uit dezelfde periode stammen als die van het koor van Saint-Genou, waarmee ze nauw verwant zijn en die, net als deze, een zeer homogene groep vormen, die rechtstreeks verband houdt met de kapitelen van het koor van Saint-Benoît-sur-Loire. Op bijna alle kapitelen vinden we aan de basis van het kapîteellichaam de kraag van omgeslagen bladeren terug, bijeengehouden door een band – een motief dat zo gebruikelijk is in de regio dat men het als een van de kenmerkende trekken van de romaanse beeldhouwkunst in het Berry heeft kunnen beschouwen. Een tweede rij bladeren overschrijft doorgaans de kraag. Slechts één kapiteel is volledig versierd met een plantendecor. Op de meeste kapiteelvormen vermengt de derde deel het bladwerk – met palmen of bladeren van varens en opgerolde fabiola-bloemen, zware palmen met naar beneden hangende uiteinden – met dieren, zoals symbolen die lijken op die van Saint-Genou, rechtopstaande monsters, rug aan rug, op de vlakken en in voluten gewikkeld op de hoek, of gehurkt, waarvan de bek met puntige tanden de tong uitsteekt of in het hoofd van een gehurkt figuur bijt. Op de hoeken van een van deze panelen zijn bebaarde hoofden, verbonden door banden met monsterlijke bekken, nauw verwant aan die van het koor van La Celle en de viering van La Berthenoux, waar men eveneens dezelfde compositie op elke zijde volgens drie assen aantreft, net als in Saint-Benoît-sur-Loire.
Op de centrale rotonde staat momenteel een altaar. Tot 1806 stond daar een grafkelder met daarboven een torenvormig monument van meer dan 3 meter hoog en ongeveer 2,50 meter in diameter, aan de buitenkant versierd met een blinde boogreeks. Een kleine ingang in rondboog gaf toegang tot het interieur, waar een altaar stond. Rechts diende een lange plaat, die qua afmetingen aan een grafsteen deed denken, als drager voor de kist met de relikwieën die in 1257 door Eudes de Châteauroux waren gestuurd.
foto Antoine Garnier "Atlas roman"
Bron.
- Jean Favière in "Berry roman"; Editions Zodiaque, 'la Nuit des Temps 32'; Abbaye Sainte-Marie de la Pierre-qui-Vîre 1980.
Bijlagen.
