Eglise Saint-Genès
te Châteaumeillant
Geschiedenis.
De Saint-Genès-kerk staat aan de noordoostelijke rand van de agglomeratie Châteaumeillant, tegenover de Gallische nederzetting die aan de basis lag van deze agglomeratie. Opgravingen in de wijk Saint-Martin hebben bevestigd dat Châteaumeillant het Mediolanum is van de kaart van Peutinger en dat deze vicus gedurende de twee eeuwen vóór en na de Romeinse verovering bloeide. Dankzij zijn ligging bleef het in latere tijdperken een belangrijke historische rol spelen. Het was de zetel van een muntatelier in de Merovingische en feodale tijd, toneel van veldslagen in 583 tussen Chilpéric, koning van Neustrië, en Gontran, koning van Bourgondië, en in 1152 tussen Lodewijk VII en Ebbes II van Déols, een aanhanger van Hendrik Plantagenet, wisselde het gebied van Châteaumeillant tussen de 11e en de 18e eeuw regelmatig van eigenaar. Tot de leenheren behoorden de grootste feodale families: de heren van Déols, de Sully's, de La Trémoille's, de d'Albret's, de Clèves, de Gonzague's en de burggraven van Brosse. De ommuurde bebouwing van de middeleeuwse stad herbergde verschillende heiligdommen, waarvan het belangrijkste, niet ver van het kasteel, aan Onze-Lieve-Vrouw was gewijd en werd bediend door een kapittel van reguliere kanunniken, dat in 1488 werd gesticht door Isebeau de la Tour, de echtgenote van Amanieu d’Albret. Het is de zogenaamde kapittelkerk die, omgebouwd tot gemeentehuis, een prachtige romaanse koorpartij heeft behouden.
Oorspronkelijk toegewijd aan de heilige Stefanus, kreeg de kerk haar huidige naam pas in de 17e eeuw, naar de plaatselijke heilige die de streek zou hebben geëvangeliseerd en op deze plek zelf de marteldood zou hebben ondergaan.
Hoewel het waarschijnlijk is dat de oorsprong van dit heiligdom zeer oud is, wordt het in geen enkele tekst vermeld vóór 1212, een datum die ver na de bouw van het gebouw zelf ligt, die blijkbaar teruggaat tot het midden van de eerste helft van de 12e eeuw. De huidige klokkentoren vervangt sinds 1857 de afgebroken geveltop en net voor de Revolutie een klokkentoren met houten skelet.
Saint-Genès werd in 1845 geklasseerd als „Historisch Monument“.
Beschrijving.
We hebben hier niet langer te maken met een kleine plattelandskerk; de benedictijnse stijl, die hier en daar terug te vinden is in elementen van uiteenlopende omvang, bereikt in Châteaumeillant een uitzonderlijke omvang: naast een schip met vijf traveeën, zijbeuken en een sterk uitstekend transept, beschikt het kooreinde aan weerszijden van een lang koor en een halfronde apsis over zes absidiolen, drie per drie in afnemende diepte. De indeling van de volumes van het kooreinde is van buitenaf moeilijk te zien, aangezien het gebouw aan de noord- en oostzijde gedeeltelijk wordt omsloten door gebouwen en privé-eigendommen.
De indeling van de gevel in drie verticale zones door steunberen komt hier overeen met de indeling van het interieur, terwijl deze indeling – die doorgaans wordt toegepast bij gebouwen met één schip – daar slechts een decoratieve functie heeft. Het middengedeelte van de gevel, dat even breed is als het schip, bestond vroeger uit vier verdiepingen, waarvan de bovenste die van de inmiddels afgebroken klokkentoren was; het zit ingeklemd tussen twee steunberen en omvat een voorbouw die aan de basis grenst aan twee kleine blinde bogen. Het onderste gedeelte, dat aan de bovenkant wordt begrensd door de rij staafvormige kanteelversiering die horizontaal de gevel doorsnijdt en rondom de hele kerk loopt, herbergt het hoofdportaal, waar een archivolt van kanteelversiering twee rijen van booglijsten overspant die zijn omrand met een voetring en worden gedragen door twee zuiltjes die de ingang sieren. Een derde booglijst met een onbedekte gording valt neer onder gepareerde pijlers, zonder tussenliggende kapiteel of impost. Een rij sluitstenen omringt het timpaan in opus reticulatum, dat vroeger waarschijnlijk met inlegwerk was versierd; een linteel in mijterboog ondersteunt het geheel en wordt gedragen door twee zuiltjes. Het gebeeldhouwde decor met chimaera en monsters bevindt zich op de kapitelen en op de metselstenen, rechts en links van het portaal, versierd met panelen met tweestrengs vlechtwerk. Boven de rij staafvormige kanteelversiering en onder een band met dambordpatroon markeert een blinde boog, gevormd door twee groepen dubbele bogen met torische booglijsten die rusten op zuiltjes met gebeeldhouwde kapitelen, vormt de tussenverdieping. De bovenste verdieping wordt gekenmerkt door een grote, licht gebroken boogreeks, versierd met een doorlopende rij diamantpunten, die een hoog raam omlijst waarvan de torische spitsboog, nauwelijks onderbroken door kleine kapitelen, naar beneden wordt voortgezet door zuiltjes met dezelfde diameter.
Bovenaan bevindt zich nog een rij staafvormige kanteelversiering, waarboven de aanzet van de steunberen van de klokkentoren zichtbaar is. De opbouw van de twee zijgedeelten is rechts en links identiek; het noordelijke gedeelte is echter iets smaller, in overeenstemming met de breedte van de zijbeuk. Aan de basis, rustend op een soort stylobaat, steunen twee blinde bogen met een naakte gording op een tussenkolom met een gebeeldhouwd kapiteel; daarboven worden de ramen die de zijbeuken verlichten omlijst door zuiltjes die in nissen van de pijlers zijn geplaatst; kapitelen vangen de uitlopers op van de dikke torusvormige booglijsten, waarboven de ronde kordonlijst van staafvormige kanteelversiering zich aftekent die de onderste verdieping van de gevel afbakent.
De pijlers van het middenschip en de buitenmuren van de zijbeuken lopen niet strikt parallel; het westelijke deel van de kerk is daardoor bij de voorgevel smaller dan ter hoogte van het transept. Tegen deze, doorgaans kruisvormige pijlers staan half vrijstaande zuilen die enerzijds de last dragen van de grote, meestal spitsbogen voor het merendeel met een dubbele gording, waardoor het middenschip in verbinding staat met de zijbeuken, en anderzijds, aan de kant van het middenschip, die van de gordelbogen van het vroegere, verdwenen tongewelf en, richting de zijbeuken, die van de gordelbogen die, aan de achterzijde van een muur, een half tongewelf ondersteunen. De basissen van de zuilen hebben de vorm van een enkele of dubbele voetring, die de eierversiering raakt of omsluit; in het laatste geval zijn ze voorzien van gegraveerde motieven, recht of golvend, met klauwen van plantaardige inspiratie. De kapitelen, allemaal versierd met zeer gevarieerde motieven – figuren, fantasiedieren, maskers, plantaardige ornamenten zoals bladeren, palmetten, enz. – worden gekenmerkt door hun afgeschuinde dekstukken, die zijn uitgehold met dubbele groeven of versierd met krullen, en door hun astragalen met een versmald torisch profiel. De vijfde travee, die het dichtst bij het transept ligt, vertoont sporen van herstellingen; bij de halfzuilen aan de oostzijde wijzen kapitelen met knoppen op de 13e eeuw; bovendien zijn de grote bogen daar aanzienlijk hoger en zijn de ramen erboven anders: het zuidelijke raam is gebroken, terwijl het noordelijke, omrand door een doorlopende torus, een rondboog heeft. Het schip en de zijbeuken worden verlicht door hoge en lage ramen zonder buitenversiering.
De dwarsbeuken van het transept bestaan elk uit meerdere traveeën. De dwarsbeuk die het dichtst bij het midden ligt, wordt overspannen door een halve koepel op steunpilaren, die tegen de bovenste delen van het kruisgewelf aanligt, alsof het nodig was geweest om een centrale koepel te ondersteunen. Hiervan is geen spoor meer te vinden, aangezien de kruising is overdekt met een houten gewelf dat identiek is aan dat van het schip. Van de buitenste traveeën zijn de muren van de zuidelijke travee, met een gebroken tongewelf, in de 14e eeuw opnieuw opgetrokken en verstevigd; deze wordt verlicht door drie kleine lancetvensters met een gebroken boog; de noordelijke travee heeft een rondbooggewelf en de westelijke muur, die is voorzien van een hoge arcade, vormt een scherpe hoek met de steunmuur van de zijbeuk.
Met uitzondering van de twee absidiolen die als halfronde nissen aan de uiteinden van de oostelijke muur van het transept uitkomen, worden alle andere voorafgegaan door één of twee rechte traveeën die onderling en met het koor in verbinding staan, dat de apsis met het kruising verbindt. De verbindingsbogen bieden, afhankelijk van het standpunt, gevarieerde uitzichten op het gehele koor, waardoor men de elegantie van de verhoudingen van de boogreeksen en de lichtheid van de steunpilaren kan waarderen. Vier raamopeningen, die per twee gegroepeerd zijn onder een ontlastingsboog, openen zich tussen het koor en de twee aangrenzende rechte traveeën; De verbindingsbogen bieden, afhankelijk van het standpunt, gevarieerde uitzichten op het gehele koor, waardoor men de elegantie van de verhoudingen van de boogreeksen en de lichtheid van de steunpilaren kan waarderen. Vier raamopeningen, die per twee gegroepeerd zijn onder een ontlastingsboog, openen zich tussen het koor en de twee aangrenzende rechte traveeën; ze kijken uit op een lage boogreeks en twee identieke dubbele bogen die uitkomen op de enige travee die voorafgaat aan de aangrenzende absidiolen en die aan de andere kant eveneens versierd is met een lage boogreeks. Op de kapitelen van de bogen zijn, mede dankzij inscripties, enkele scènes te herkennen; in het noorden: de Verleiding, Adam en Eva na de zonde, Adam en Eva verdreven uit het aardse paradijs, de moord op Abel door Kaïn; in het zuiden, bij de oostelijke boog, twee naakte figuren die op een hoorn blazen, twee boeren met een snoeimes die elkaar omhelzen – bac rusticani mixti –, twee geslachtsloze naakte figuren die elk een arm omhoog hebben, en een fabelachtig wezen, half dier, half vrouw met hangende borsten, dat met een boog schiet. De hoofdapsis, die wordt verlicht door drie ramen omgeven door een dikke torus die wordt gedragen door zuiltjes versierd met krullen of parels, wordt overspannen door een halfkoepel die, net als het tongewelf van het koor, gebroken is. De traveeën vóór de absidiolen en de absidiolen zelf zijn daarentegen voorzien van een rondbooggewelf, met uitzondering van één enkele, die in de 14e eeuw werd verbouwd, aan het uiteinde van de zuidelijke kruisbeuk.
De boog van het ingangsportaal in de buitenmuur van de zuidelijke zijbeuk ter hoogte van de vijfde travee is versierd met een ononderbroken reeks gebroken staven onder een archivolt met diamantpunten en een dubbele torische booglijst. Elke travee wordt van de volgende gescheiden door een steunbeur en verlicht door een raam geflankeerd door zuiltjes waarvan de kapitelen versierd zijn met plantmotieven, vlechtwerk, maskers en monsters. De kroonlijst wordt gedragen door modillons met spaanders waarop figuren van mensen en dieren zijn afgebeeld. Dezelfde versieringen zijn terug te vinden aan het koor, zowel bij de ramen als bij de kroonlijst.
Bronnen.
- Jean Favière in "Berry roman"; Editions Zodiaque, 'la Nuit des Temps 32'; Abbaye Sainte-Marie de la Pierre-qui-Vîre 1980.
- François Deshoulières in "Eglises de France; Cher"; Librairie le Touzay et Ané; Paris 1932.
Bijlagen.