Eglise Notre-Dame
te Nuaillé-sur-Boutonne
Beschrijving.
Niet ver van Aulnay lag deze kerk, zetel van een eeuwigdurend vicariaat, in het voormalige bisdom Saintes. Er is weinig documentatie over bewaard gebleven, waardoor ze alleen nog kan worden bestudeerd aan de hand van haar architectuur – die flink te lijden heeft gehad – en haar versieringen.
De plattegrond is zeer eenvoudig met een rechthoek van vijf traveeën die in het oosten uitkomt in een apsis. Het verdwijnen van de klokkentoren, die oorspronkelijk op de laatste travee vóór de apsis stond, houdt ongetwijfeld verband met de gebeurtenissen tijdens de godsdienstoorlogen. Als getuigen hiervan zijn nog een oude trap overgebleven, die in de dikte van de noordmuur is uitgespaard – die dikker is dan de andere muren – evenals de versteviging van de binnenste zuilen die op de steunmuren staan, terwijl vier traveeën van het schip direct tegen de muur aanleunen.
Aan de buitenkant zijn alleen de zuiltjes van de eerste zuidelijke venster van het schip voorzien van met beeldhouwwerk versierde kapitelen – links twee tegenover elkaar staande griffioenen, rechts vogels die op de ruggen van leeuwen zitten –, terwijl binnen de kapitelen van de grote zuilen, die geen stenen gewelf meer ondersteunen, allemaal versierd zijn. De plantenversieringen op de meeste kapiteellichamen zijn te vergelijken met de florastudies van Aulnay. Twee kapiteellichamen vallen op: het ene door de afbeelding van twee mollige maskers met rechtopstaande haarlokken, een motief dat ook in de uitstraling van Aulnay geliefd was, het andere, dat nog uitzonderlijker is, door zijn twee merkwaardige zonnen met menselijke gezichten.
Het is echter het portaal dat, met zijn iconografische programma en zijn rijke plastische vormgeving, meteen de aandacht van de bezoeker trekt. De zeer sobere westgevel benadrukt door het contrast juist de schittering van dit gebeeldhouwde geheel, dat al aanleiding heeft gegeven tot talrijke analyses. Rechts van het portaal valt een sarcofaag op die onderaan de muur is ingebouwd, compleet met deksel; dit is het enige detail dat door zijn vreemdheid de blik verstoort. Het portaal is een rondboog met twee booglijsten, bekroond door een bandlijst. De zijpijlers bestaan uit twee zuiltjes aan elke kant – waarvan de buitenste een spiraalvormige vorm heeft – gescheiden door een gecanneleerde pilaster. De kapitelen worden bekroond door een brede impostband die zich aan weerszijden van het portaal verlengt tot aan de zuilen die de gevel omlijsten. Alle onderdelen van dit geheel zijn bedekt met beeldhouwwerk, met uitzondering van de binnenzijde van de booglijsten.
De booglijsten ontvouwen zich in een reeks stralende figuren, met uitzondering van de buitenste band, die – net als de bovenband – wordt gevuld met figuren die in de lengterichting van de fries liggen. De tweede, rijkst versierde booglijst, die uit 27 sluitstenen bestaat, toont een reeks taferelen uit de kindertijd van Christus, een thema dat in Saintogne zelden zo volledig – hoewel nog onvolledig – is uitgewerkt. Alleen de kerk van Mauzé-sur-le-Mignon bewaart enkele overblijfselen van een dergelijke cyclus. We weten echter dat er een cyclus over de kindertijd te zien was op een verdwenen fries aan de gevel van de Abbaye-aux-Dames in Saintes, maar dit mogelijke regionale voorbeeld is er niet meer om een vergelijking te maken.
De wanorde in de scènes die op de booglijst zijn afgebeeld, is door iedereen die er commentaar op heeft gegeven benadrukt. Zo bevindt de Aankondiging, waarmee de cyclus normaal gesproken begint, zich in de rechterhelft, maar vrij dicht bij het midden van de boog. De aartsengel, die het kruis vasthoudt – symbool van de Passie en de Triomf van Christus – staat tegenover Maria, en beiden bevinden zich onder de kleine parelbogen die de woning van de Maagd voorstellen. Rechts van deze scène krijgt de slapende Jozef bezoek van een engel, die hem de maagdelijke conceptie van Jezus uitlegt. Geen Bezoek aan Maria, geen Geboorte van Christus, noch Aankondiging aan de herders in deze merkwaardige samenstelling. Het rechterdeel van de boog eindigt met een afbeelding van de drie koningen op hun tocht; steunend op hun staven lopen de drie koningen naar een engel toe, die de ster vervangt, hun gids. Achter de engel staat een soldaat die misschien niets met de scène te maken heeft. Als we vervolgens onze blik richten op de linkerkant van de boog, vanaf de top tot aan de scène van de Aankondiging, zien we een aangrijpende samenvatting van de Kindermoord in Bethlehem – een vrouw omhelst een kind terwijl ze tegenover twee soldaten van Herodes staat –, het bezoek van de drie wijzen aan Herodes in aanwezigheid van twee andere wachters, en vervolgens, na een met vlechtwerk versierd sluitsteen, de aanbidding van de drie wijzen – waarbij de ster in de vorm van een bloem is afgebeeld –, en ten slotte, ongetwijfeld in verband hiermee, een figuur met een staf in de hand, wellicht Jozef, en een vrouw. Dit alles lijkt nogal onsamenhangend, en sommige auteurs hebben zich afgevraagd of deze compositie niet het resultaat is van een herwerking. De onderste booglijst vertoont een identieke structuur met zeventien sluitstenen, maar er speelt zich slechts één scène af. Christus, in het midden, houdt het Boek vast. De heilige Petrus, herkenbaar aan zijn sleutels, staat rechts van hem. Aan weerszijden staan de apostelen bijeen, met tekstbanden in de hand, en ze lijken levendige discussies te voeren.
De smalle bovenste booglijst die deze twee groepen bekroont, dient als steun voor figuren van engelen met wierookvaten die in de ronding van de boog zijn ingepast, terwijl op de booghoofden aan de ene kant een engelenbuste en aan de andere kant een masker dat slangen uitspuugt, zijn geplaatst.
Op de fries, aan weerszijden van het portaal, zien we links een gehurkte man, omringd door draken, een basilisk en leeuwen. Rechts trekt een liggende vrouw de aandacht. Ze is gekleed in een elegante jurk met geplooide mouwen en kraag, en doet door haar houding denken aan de beroemde Eva van Autun. Tegenover haar staat een kleiner figuur dat wellicht kan worden geïdentificeerd als de Gierigaard, met zijn beurs om de nek. Met deze laatste figuren hebben we wellicht te maken met zondaars en verdoemden.
Uit dit geheel komt een algemene indruk van rillingen en nerveuze onrust naar voren, ondanks de nog steeds verstijfde houdingen van de figuren. De bijzondere weergave van de plooien is de belangrijkste oorzaak van dit effect. De vallende draperingen boden de beeldhouwer de gelegenheid om de plooien te vermenigvuldigen en de rangschikking ervan te variëren. Opvallend zijn met name de ware „watervallen“ van van onderaf uitgeholde zwaluwstaartplooien – met name op de kleding van de figuren uit de Aanbidding der Wijzen – die absoluut gelijk zijn aan die van de jurk van de prinses op het kapiteel van Sint-Joris in de noordelijke absidiool van Aulnay.
De algemene opbouw van de draperieën van de figuren in Nuaillé moet overigens worden vergeleken met de werken aan het kooreinde van Aulnay. Hierdoor kan voor dit beeldhouwwerk een datering rond 1130-1140 worden voorgesteld.
Bronnen.
- Christian Gensbeitel in "Promenades romanes en Aunis-Saintogne"; Geste éditions; La Crèche 2017.
- Christian Gensbeitel in "La sculpture romane en Saintogne"; Editeur Christian Pirot; 1998.
- Sophie Esla Goillot in "Guide des églises romanes; Charente-Maritime"; Editions le Passage des Heures; Saint-Savinien-sur-Charente 2013.
Bijlagen.