Eglise Saint-Léger
te Ebreuil
Geschiedenis.
De voormalige abdijkerk Saint-Lèger d'Ebreuil is het enige middeleeuwse overblijfsel van een belangrijke benedictijnenabdij die aan de oevers van de Sioule in de Basse-Auvergne werd gebouwd. Door de bouw van een ziekenhuis op de plaats van de kloostergebouwen aan het einde van de 18e eeuw verdween de zuidarm van het transept en werd aan dezelfde kant een bredere zijbeuk gebouwd. Aan de hand van een plattegrond van vóór deze werkzaamheden kunnen de verdwenen delen echter worden gereconstrueerd. Afgezien van deze verbouwingen is het gebouw vrijwel intact gebleven, zowel de toren-portaal, het schip en het transept uit de romaanse periode als de kooromgang en de straalkapellen uit de gotische periode.
Hoewel er geen teksten zijn die ons informatie verschaffen over de verschillende bouwfasen en de geschiedenis van de abdij nog steeds onbekend is, worden de omstandigheden van haar stichting bevestigd door verschillende getuigenissen. Het domein van Ebreuil, dat al in 470 door Sidoine Appollinaire werd genoemd, was in de Karolingische tijd nog steeds een keizerlijk domein; het werd door Karel de Eenvoudige toegewezen aan de monniken van Saint-Maixent, die voor de Normandische invasies waren gevlucht en de relikwieën van hun patroonheilige en die van Saint Léger hadden meegenomen. Hoewel de datum en de duur van het verblijf van de monniken uit Poitou in Ebreuil niet in de teksten zijn vastgelegd, lijkt het erop dat zij in 898 zijn aangekomen, het jaar waarin Aquitaine door de Denen werd geplunderd. Sommigen van hen vertrokken enkele jaren later naar Saint-Maixent, terwijl anderen in Ebreuil bleven en de relikwieën van Saint Léger bewaarden. Deze werden in 906 overgebracht naar een nieuw gebouwde kerk.
Een aanwijzing die belangrijk zou kunnen zijn voor de geschiedenis van de abdijkerk in de 10e eeuw wordt gegeven in de “Chronique de Saint-Maixent”, die echter onnauwkeurig of zelfs onjuist is. Hoeveel geloofwaardigheid moet in deze context worden gehecht aan de vermelding dat rond 961, tijdens het bewind van Lotharius: “extructum est.....cenobium Sancti Leodegarii Arvernis, Ebrolii castri....”. Deze tekst is overigens op verschillende manieren geïnterpreteerd; voor de auteurs van de “Gallia Christiana” gaat het om de stichting van het klooster, terwijl volgens sommige historici het klooster of zelfs de kerk op die datum zou zijn gebouwd of herbouwd. Bij gebrek aan archeologische overblijfselen uit die periode is het echter raadzaam voorzichtig te blijven.
Gedurende haar hele geschiedenis bleef de abdij van Ebreuil zeer gehecht aan haar onafhankelijkheid. Een bull van Pascal I uit 1115 en een andere van Adrianus uit 1155 geven ons informatie over de bezittingen van het klooster, die in de loop van de 11e eeuw sterk waren toegenomen. Rond de abdij ontstond al snel een kloosterstadje en in de 14e eeuw behoorde Ebreuil tot de dertien steden van de Auvergne die afgevaardigden naar de provinciale staten stuurden. Tegen het einde van diezelfde eeuw werd de macht van de hertogen van Bourbon steeds groter en moest de abt hen trouw en hulde betonen. Hij erkent met name dat hij het kasteel, de stad en het kasteel van Ebreuil in leen heeft van de hertog. In de 15e eeuw, wanneer Guillaume Revel de stad in zijn “Amorial” tekent, is Ebreuil een belangrijke vestingstad.
Volgens de overlevering telde de abdij aan het begin van haar geschiedenis zeven monniken, en dit aantal is nooit boven de twaalf gekomen. Er waren er nog maar vier over toen, na een poging tot hervorming door Mauriste, het klooster in 1765 werd toegewezen aan de orde van la Charité. Het klooster telde echter nog steeds drie religieuzen toen het tijdens de Revolutie werd opgeheven en vervolgens verkocht.
De kerk, die bestemd was voor de parochie, had het in deze periode zwaar te verduren. De vieringtoren werd echter, net als in Souvigny, op bevel van het gemeentebestuur afgebroken. Er werden geen belangrijke werkzaamheden uitgevoerd voordat het gebouw in 1842 werd geklasseerd als historisch monument. Er werd toen een eerste restauratieproject overwogen, maar de commissie wilde eerst volledige informatie hebben alvorens een beslissing te nemen en vroeg Viollet-le-Duc in 1846 om een reeks metingen uit te voeren en een rapport op te stellen over de staat van de kerk en de uit te voeren werkzaamheden. Deze verschillende documenten tonen een gebouw dat last heeft van vocht, vooral in de oostelijke delen waar de vloer sterk was opgehoogd, en benadrukken de urgentie van de werkzaamheden aan het toren-portaal, in de noordelijke zijbeuk van het schip en aan de kruising.
Het toren-portaal was in de 17e eeuw onderworpen aan een restauratie die hem in gevaar bracht; op de eerste verdieping werden de zes romaanse graatgewelven namelijk vervangen door één enkel tongewelf dat parallel aan de voorgevel van de kerk was geplaatst. Deze werd door de druk aangetast, terwijl de westelijke muur van de toren, hoewel deze tijdens deze verbouwing was versterkt, naar buiten toe uitpuilde en de zijgevels vertoonden diepe scheuren. Bovendien was de begane grond, die oorspronkelijk aan drie zijden open was, onderverdeeld met scheidingswanden om als opslagruimte te dienen, en de zuidgevel vertoonde sporen van de verschillende gebouwen die er in de loop der eeuwen aan waren vastgebouwd. De werkzaamheden, die van 1849 tot 1853 door Millet werden uitgevoerd, waren omvangrijk. De oorspronkelijke indeling van de verdieping werd hersteld, de west- en zuidgevels werden herbouwd en de kapitelen, zuilen, sokkels en kroonlijsten werden bijna allemaal vervangen door kopieën.
Tegelijkertijd werd de noordelijke zijbeuk gerestaureerd. Ook deze vormde een stabiliteitsprobleem, omdat het langwerpige tongewelf dat deze overspande onvoldoende ondersteund werd. Een lithografie uit 1838 toont onregelmatige steunberen die halverwege de muur ophouden. Volgens de opmetingen en schriftelijke verslagen had de zijbeuk slechts twee ramen van verschillende afmetingen in de westelijke traveeën. De hoogte van de muur werd genormaliseerd door één raam per travee te openen, terwijl de steunberen eenvoudigweg werden herzien en geëgaliseerd. Architect Millet herbouwde ook het gewelf van de zijbeuk over een lengte van bijna 11 meter, voorzag het van een extra gordelboog en herbouwde de bijbehorende pijlers. Tijdens deze werkzaamheden werd een deur aangebracht in de eerste travee van het zijschip, terwijl de oorspronkelijke deur zich in de derde travee bevond.
De restauratie van de kruising en de noordelijke arm van het transept werd in 1868 door Darcy uitgevoerd. In de rapporten van Viollet-le-Duc en Millet uit 1846 en 1849 werd al gemeld dat de bouw, na de Revolutie, van een grote gevel om de klokken aan de westkant van het kruisbeuk te huisvesten, leidde tot het instorten van de boog en de pijlers die deze ondersteunden. Het project van Darcy was ambitieuzer dan dat van Viollet-le-Duc, dat door Millet werd overgenomen: in plaats van zich tevreden te stellen met het afbreken van de klokkentoren, zoals zijn voorgangers hadden voorgesteld, bouwde hij een begin van een vierkante toren en verhoogde hij het trappentorentje op de hoek van het schip en de noordelijke arm van het transept. Aan de westkant werden het massief van de kruising en het torentje voorzien van oculusramen, zonder dat daar enige reden voor was. Tijdens deze campagne, die in 1874 werd afgerond, werden de pijlers van de kruising opnieuw onderbouwd, evenals de bogen die de koepel ondersteunen. Aan de buitenkant werden veel nieuwe stenen in de hoeksteunberen van de noordgevel ingelegd. De versiering van de gevel, en met name het metselwerk van de puntgevel, werd daarentegen nauwelijks gerestaureerd.
Het koor vertoonde geen noemenswaardige schade. Nadat hij de sokkel had vrijgemaakt, herbouwde Darcy twee luchtbogen en wijzigde hij de vorm van de zolder van de kooromgang en de straalkapellen, die volgens hem de oorzaak waren van waterlekkage. Hij verving dus de lessenaarsdaken van de kapellen door hoge piramidevormige daken die op een dikke stenen sokkel rustten. Deze verbouwingen, die het silhouet van de koorafsluiting aanzienlijk veranderden, werden fel bekritiseerd door Boeswilwald.
Toen deze campagne in 1875 werd afgerond, was alleen het hoofdbeuk van het middenschip nog niet gerestaureerd. Deze werd tussen 1880 en 1884 uitgevoerd, nadat een storm het dakgebinte had beschadigd. Twee pijlers met grote bogen werden hersteld en het bovenste deel van de zijmuren werd grondig gerenoveerd; alleen enkele modillons en enkele fragmenten van de kroonlijst bleven gespaard. Het door Darcy in 1891 voorgestelde project voor de reconstructie van de zuidelijke zijbeuken van het schip werd daarentegen afgewezen.
Sinds deze restauraties in de 19e eeuw zijn alleen nog onderhoudswerkzaamheden te melden.
Beschrijving.
De grote abdijkerk bestaat uit een schip met zes traveeën, geflankeerd door zijbeuken en voorafgegaan door een grote klokkentoren, een uitstekend transept waarvan de noordelijke arm gedeeltelijk is afgebroken, en ten slotte een vijfhoekige apsis die een travee van het koor verlengt en omgeven is door een kooromgang met vijf straalkapellen, waarvan de drie middelste een zeshoekige plattegrond hebben en de twee andere een halve cirkelvormige plattegrond.
grondplan
Het schip kan worden gedateerd aan het einde van de 11e eeuw, in ieder geval in een periode vóór de ontwikkeling van de bouwmethoden die in de Auvergne tijdens de romaanse periode werden gebruikt. Het schip heeft geen gewelf, maar grote boogreeksen, een in rondboog die rust op rechthoekige pijlers en wordt hierboven bekroond door ramen. De muren zijn opgetrokken in onregelmatig metselwerk en de pijlers in klein metselwerk; alleen de raamkozijnen zijn zorgvuldig gemetseld, evenals de hoeken van de grote bogen, die zijn opgevuld met blokstenen. Het oude dakgebinte is verdwenen. Op de westelijke travee ondersteunt een tongewelf een tribune die in de 15e eeuw werd verrijkt met een opengewerkte stenen balustrade.
Het transept, eveneens uit het einde van de 11e eeuw, heeft een kruising begrensd met kruisvormige pijlers en is overdekt met een achthoekige koepel, opgetrokken op trompen en gedragen door vier rondbogen die, met uitzondering van die in het oosten, in de 12e eeuw herbouwd zijn op halfzuilen met palmbladkapitelen, en bekroond worden door kleine vensters. Er zijn er drie boven de westelijke boog, die op zuiltjes rusten, en twee in het noorden en zuiden, gescheiden door een pilaster. De gewelven van de kruisbeuken liggen veel hoger dan die van de zijdelingse bogen van de kruising, wat een opvallend kenmerk is.
De noordelijke kruisbeuk heeft twee traveeën; de eerste, met een kwartcirkelvormig tongewelf, steunt rechtstreeks tegen de koepel, volgens de methode die in de Auvergne wordt gebruikt; de andere is bedekt met een transversaal tongewelf. De achterwand wordt verlicht door twee rondbogen, gescheiden door een blinde mijterboog, een decoratiesysteem dat veel voorkomt in grote kerken in de Auvergne en dat we ook aantreffen in de Allier, in Souvigny, Chantelle, Sainte-Croix te Gannat en, in de Nièvre, in Saint-Etienne van Nevers. Dezelfde indeling werd waarschijnlijk herhaald in het zuidelijke transept, dat grotendeels werd afgebroken in de 18e eeuw, tijdens de herbouw van de abdijgebouwen. Halfrondvormige apsissen, waarvan de funderingen zijn teruggevonden, kwamen vroeger uit op de transepten.
Het koor werd aan het einde van de 12e eeuw herbouwd in een zeer zuivere gotische stijl, rechtstreeks geïmporteerd uit Île-de-France. Het vertoont grote overeenkomsten met dat van de priorijkerk van Saint-Pourçain-sur-Sioule, waarvan het rechtstreeks is afgeleid.
Het portiek, opmerkelijk door zijn evenwicht en lijnen, die tegen de gevel is aangebouwd, dateert uit de 12e eeuw en vertoont qua uiterlijke vorm enkele overeenkomsten met die van Saint-Benoît-sur-Loire. Het rust op hoge boogreeksen met dubbele gordingen die rusten op dikke kruisvormige pijlers en bestaat uit twee verdiepingen met vensters die worden onderbroken door monolithische zuiltjes met kapitelen versierd met gekruiste banden of platte bladeren; op de dekstukken lopen rijen afwisselend horizontale en verticale staafvormige kanteelversieringen, zoals men die ook aantreft in Veauce en in verschillende kerken in de Bourbonnais. Op de eerste verdieping zijn deze ramen naakt; op de tweede verdieping zijn ze opengewerkt en omgeven door staafvormige kanteelversiering, een decoratief motief dat terugkomt tussen de twee verdiepingen en ter hoogte van de bovenkant van de ramen op de eerste verdieping. De bogen op de begane grond zijn bekroond met een kordonlijst van kleine voluten, zoals die ook te zien zijn in de naburige kerken van Colombier, Vicq en Saint-Bonnet-de-Rochefort en, in de buurt van Souvigny, bij de zijdeur van de kerk van Besson. Graatgewelven die rusten op twee cilindrische pijlers scheiden de verdiepingen aan de binnenzijde van elkaar. Een modern schilddak en een moderne klokkentoren bekronen het geheel.
Achter deze portiek is de gevel uit de 11e eeuw vrijwel intact gebleven; een opengewerkt kruis boven de geveltop. De ingang in rondboog is voorzien van een linteel in mijterboog die een timpaan ondersteunt; men mag aannemen dat de interessante sculptuurfragmenten uit het einde van de 12e eeuw, deze sculpturen stellen de zegenende Christus voor, tronend tussen twee apostelen; De figuren hebben enorme handen en voeten, zijn gedrongen en onevenredig, maar de langgerekte hoofden met hun gestileerde haren en baarden en de soepel behandelde kledingstukken met parallelle plooien geven deze stukken een hogere kwaliteit dan die van de andere timpaanpanelen in de Auvergne in het departement van de Allier, zoals die in Meillers en Autry-Issards. Op de deuren van deze ingang zijn ijzeren beslagstukken uit de 12e eeuw bewaard gebleven, aangebracht op roodgekleurde tinten; ze bestaan uit valse scharnieren met palmbladeren aan het uiteinde en twee ringen die worden vastgehouden door leeuwenkoppen; op een van deze koppen staat de inscriptie ADEST PORTA PER QUAM IUSTRI REDEVENT AD PATRIAM; de andere is versierd met medaillons met ruiters.
De noordelijke zijmuur werd in de 19e eeuw grondig gerestaureerd. We wijzen alleen op de kroonlijst, waarvan de tablet versierd is met drie rijen van staafvormige kanteelversiering in een patroon van dammotief en aan de binnenkant is uitgesneden met vierlobbig motieven tussen de modillons met spaanders die hem ondersteunen.
De zuidgevel van het transept vertoont een versiering die vergelijkbaar is met die van de transepten van de grote kerken in de Auvergne en de kerk van Veauce in de Allier. De muur wordt versterkt door twee boogreeksen waaronder ramen zijn aangebracht en die rusten op een centrale zuil waarvan het kapiteel is versierd met een dier in een parelmedaillon, omgeven door rankversiering. Staafvormige kanteelversieringen kenmerken de grote lijnen van deze gevel en in het midden van het timpaan, waarvan het metselwerk verstrengelde cirkels vormt, omringen ze een kruis met uitlopende armen in een metselwerk in opus reticulatum van witte en zwarte stenen; dit metselverband komt terug in de onderste delen, gecombineerd met een ander die chevrons voorstellen. De travee van deze kruisbeuk, dat tegen het vierkant aanligt, is hoger en bedekt met een lessenaarsdak dat rust op een muur met twee rondboogvensters.
Belangrijke muurbeschilderingen uit de tweede helft van de 12e eeuw sieren de tribune. Aan de noordkant zien we twee biddende bisschoppen, met ontbloot hoofd en een aureool, namelijk Sint Austremoine, de eerste bisschop van Auvergne, en Sint Clemens, paus; vervolgens de onthoofding van de heilige Pancras en een bisschop, mogelijk de heilige Martial; in het westen zijn drie episodes uit het martelaarschap van de heilige Valeria afgebeeld: de proconsul die opdracht geeft om de heilige te onthoofden, de onthoofding zelf en de heilige Valeria die haar hoofd in haar handen draagt; ten slotte zijn in het zuiden de drie aartsengelen Michaël, Gabriël en Rafaël afgebeeld. Sint-Michiel die de draak verslaat; Gabriël in de scène van de Aankondiging; Rafaël die aan Tobias verschijnt. De figuren, aangegeven door witte letters, zijn gemiddeld 1,30 meter hoog; ze steken af tegen een achtergrond van horizontale strepen in afwisselend roodoker, wit en geeloker; hun contouren zijn getekend in donkergroen, wit of roodoker; onder hun voeten is een golvende grond getekend in roodoker met witte strepen. Boven deze scènes zijn gordijnen geschilderd en daarboven lopen friezen met heldere tekeningen op een donkergroene achtergrond; deze bestaan in het noorden uit rankwerk en in het zuiden en westen uit jachttaferelen.
Bron.
- Marcel Génermont en Pierre Pradel in "Les églises de France; Allier"; Librairie Letouzey et Ané; Paris 1938.
- Bernard Craplet in "Auvergne roman"; Editions Zodiaque,'la Nuit des Temps 2'; Abbaye Sainte-Marie de la Pierre-qui-Vîre 1996.
- Bruno Phalip in "Auvergne roman"; Editions Faton; Dijon 2013.
Bijlagen.