Eglise Saint-Nicolas
te Civray
Beschrijving.
Op de grens tussen de Poitou en de Angoumois ligt het handelsstadje Civray in een groene en koele omgeving aan de oevers van de Charente. De stad, gewijd aan Sint-Nicolaas, viel onder het gezag van de benedictijnenabdij van Nouaillé. Het bekendste voorbeeld hiervan is het gebeeldhouwde frontspice, dat wordt beschouwd als één van de meest karakteristieke voorbeelden in zijn soort. Archeologen kunnen terecht bij een uitgebreide monografie die de heer Thirion aan dit gebouw heeft gewijd en waarin een gedetailleerd overzicht wordt gegeven van de wisselvalligheden en talrijke restauraties die het gebouw heeft ondergaan; met name de gevel werd in 1843 gedemonteerd, waarbij de stenen in theorie stuk voor stuk werden genummerd. Toen Joly-Leterme enkele maanden later op de bouwplaats aankwam, trof hij ze op de grond liggend aan en zette hij het frontispice zo goed mogelijk weer in elkaar, waarbij hij op advies van Mérimée afzag van het aanvullen van de ontbrekende onderdelen. De gemeenteraad had in 1858 niet dezelfde scrupules toen deze een onbekende beeldhouwer genaamd Brouillet de taak toevertrouwde om het werk te voltooien met een zeer lelijk timpaan, dat het portaal tot op de dag van vandaag ontsiert. Met voorbehoud moet men de beschouwing van de kerk benaderen en samenvatten.
Het grondplan bestaat uit een schip met vier traveeën, geflankeerd door zijbeuken die voor verlichting zorgen, een uitspringend transept waarvan elk kruisbeuk aan de oostzijde uitmondt in een halfronde absidiool, en een koor met één travee dat wordt afgesloten door een iets minder brede, halfronde apsis. Met uitzondering van de hoofdtravee en de tongewelven van de laatste travee van het middenschip, evenals de gewelven van de zijbeuken, die rondboogvormig zijn, zijn alle profielen gebroken, wat erop wijst dat het gebouw, ondanks zijn massieve, lage en rustieke structuur, pas in de 12e eeuw kan worden gedateerd. Gebroken tongewelven overspannen de eerste drie traveeën van het middenschip, de kruisbeuken en de travee van het koor; in de zijbeuken zijn de gordelbogen die de gewelven verbinden, in tegenstelling tot de gewelven zelf, licht gebroken. De pijlers hebben een vierkante doorsnede, met aan elke zijde een halfzuil die in de pijler is verwerkt. In de zijbeuken omringen ontlastingsbogen de raamopeningen (aan de noordzijde in de tweede en derde travee vervangen door moderne oculi), die aan de zuidzijde hebben hun steun trapsgewijs.
Een prachtige koepel met hetzelfde grondplan overspant de kruising van het transept; de trommel ervan is versierd met een rondboogreeks, waarvan de zuiltjes rusten op kraagstenen die zijn gebeeldhouwd met monsterlijke muilen, een bloem met bloemblaadjes en zelfs een trommeltje. De vlakke pendentieven in Limousin-stijl rusten op kraagstenen die zijn gebeeldhouwd met een os en drie atlanten, waarvan er één met de voeten omhoog is afgebeeld.
De gevel lijkt inderdaad een achteraf aangebrachte bekleding te zijn; hij presenteert zich in ieder geval als een frontonmuur, aan beide uiteinden duidelijk begrensd door stevige bundels van steunberen en zuilen die vanaf de grond omhoog reiken, en verdeeld in twee niveaus die worden bekroond door kroonlijsten met kleine bogen op gebeeldhouwde modillons. Elke verdieping wordt gekenmerkt door drie bogen met diepe booglijsten, die precies boven elkaar liggen. Bovenaan omlijst de middelste boog een raam: de archivolte is zelf rijkelijk versierd met beeldhouwwerk en wordt geflankeerd door twee levensgrote beelden; andere beelden bevinden zich in de hoekverbindingen, aan weerszijden van de twee steunpilaren die de boog omlijsten; geen van deze beelden lijkt te zijn bedoeld voor de plek die het nu inneemt; ze vormen eerder een overbelasting voor de totale compositie dan een verfraaiing. De linkse boog omringde het standbeeld van de Ruiter, waarvan alleen het paard nog overblijft, dat zelf ook zwaar beschadigd is. De rechtse werd in de gotische periode verbouwd; onder het gewelf, dat versierd is met rond de omtrek geplaatste motieven en gedragen wordt door zeer fraai vormgegeven kariatiden, werden destijds op twee niveaus negen heiligenbeelden geplaatst, terwijl de bovenste kroonlijst in de 14e eeuw werd vernieuwd; de twee pinakels aan de uiteinden daarentegen zijn slechts willekeurige reconstructies uit de 19e eeuw, waarbij bovendien aan de rechterkant het sierlijke koepelvormige kegeltje van het traptorentje is verwijderd.
De onderste verdieping is, afgezien van het centrale timpaan, homogener en herbergt wellicht de mooiste stukken van het beeldhouwwerk. Elk van de zijbogen omsluit, net als in de Notre-Dame la Grande in Poitiers of in Villesalem, een dubbele blinde boogreeks. Aan weerszijden van het centrale portaal zijn in de ruimte tussen de zuilen boven elkaar geplaatste, plat besneden cartouches met afbeeldingen van diverse dieren aangebracht; waaronder een tweekoppige adelaar, diverse decoratieve motieven en een jachttafereel; een overblijfsel van een preromaanse traditie die des te merkwaardiger is omdat zij grenst aan de veel uitgesprokener reliëfs van de kapitelen en de booglijsten. De rijkdom aan iconografie en de uitvoering ervan kunnen inderdaad de vergelijking met de beeldhouwkunst van het portaal van Aulnay doorstaan, zonder dat men ze al te direct in verband mag brengen met de stijl van dit meesterwerk; in de eerste is de Christus in glorie te zien, omringd door de symbolen van de Evangelisten en engelen; in de tweede de gelijkenis van de wijze en de dwaze Maagden, met de Bruidegom in majesteit en de sleutel; op de derde: Onze-Lieve-Vrouw in majesteit, bediend door engelen; op de vierde: de werkzaamheden van de maanden en de tekens van de dierenriem, gerangschikt zoals op het overeenkomstige booggewelf van Aulnay, volgens de stralende assen.
Bron.
- Raymond Oursel in "Haut-Poitou roman"; Edition Zodiaque, 'la Nuit des Temps 42; L'abbaye Sainte-Marie de la Pierre-qui-Vîre 1984.
Bijlagen.